... cultuur en natuur beleven

Het Leed van Langenstein-Zwieberge

Soms zit een verhaal jaren in het vat. Zo ging het dus ook met het 'Leed van Langenstein-Zwieberge', het voormalige concentratiekamp bij Halberstadt en ooit een onderdeel van het beruchte Buchenwald. Een beladen thema en in eerste instantie niet echt een onderwerp voor een uitstapje.

Een aantal jaren geleden kwam ik via het documentatiecentrum van de Gedenkstätte Langenstein-Zwieberge in contact met de Nederlander Andries Gort. Op een zondagmiddag troffen we elkaar in Halberstadt en hij vertelde het verhaal van zijn oom, Andries Gerrits Gort die op 18 maart 1945 in Halberstadt om het leven kwam. Andries G. Gort is vanaf het begin betrokken geweest bij de Trouw, opgericht in 1943 als verzetskrant. Gort maakte cartoons, twee daarvan verschenen in de krant en waren de aanleiding voor zijn arrestatie. Het hele verhaal van Andries Gerrits Gort is nauwkeurig gerechercheerd.

Van het oorspronkelijke concentratiekamp bestaat niet veel meer. Het terrein is vrij toegankelijk en in het informatiecentrum is veel in het Nederlands over de Nederlandse gevangenen te vinden. Overal staan borden die informatie geven over wat hier ooit stond en hoe het ingedeeld was. Helemaal achter op het kamp, waar tussen april 1944 en april 1945 meer dan 7000 mensen waren ondergebracht, staat een monument voor de gevangenen. Hier was ook het massagraf. In het kamp kwamen rond 2000 mensen om het leven en tijdens de 'Todesmarsch' die op 9 april 1945 richting de Elbe begon nog eens rond 2500 mensen. De geallieerden bevrijdden Halberstadt op 11 april 1945.

Malachit - Deknaam voor de ondergrondse productie van de V2

Het motto in Langenstein-Zwieberge was 'Vernichtung durch Arbeit'. De gevangenen liepen dagelijks ruim 2 kilometer naar een tunnelstelsel -Malachit - die door de gevangenen werd uitgegraven. Hier zouden onderdelen voor de V2-raket worden gebouwd, zoals dat ook al in Nordhausen in het zuiden van de Harz gebeurde. De bouw van Mittelbau-Dora in Nordhausen begon overigens na het bombardement op het proefstation van de V2-raket in Peenemünde, waar Wernher von Braun de leiding had. Von Braun werd na de Tweede Wereldoorlog Amerikaans staatsburger en onder zijn expertise, landden de Amerikanen als eersten op de maan.

Maar terug naar Halberstadt. Het begon allemaal met 18 gevangenen in het Landgasthof bij Langenstein. De ruïne van het gebouw staat nog aan de 'Leidensweg der Gefangenen'. Ook in het concentratiekamp staan in de bossen nog een paar gebouwen. Een beetje paradox is, dat het nu bijna een oase van rust is. Tijdens de Dodenherdenking op 4 mei 2014 liep ik alleen naar het monument. De avondzon zorgde voor een gouden glans over het kamp. De vogels tjilpten alsof hier nooit iets gebeurd is. Het grote grasveld geeft het complex een parkachtig karakter. Alleen de borden herinneren aan de brutaliteit van voor bijna 70 jaar.

Na 1945

Na 1945 namen de Russische troepen Malachit over. Het plan was de vernietiging in 1949. Er vonden inderdaad een paar kleine explosies in het tunnelstelsel plaats en daarmee was de status 'vernietigd'. In werkelijkheid werd Malachit verder gebruikt. Eerst door de NVA – het leger van de DDR – en later door het leger van de BRD. Het meest markante gebruik van Malachit begon in 1995 toen ruim 620 miljoen bankbiljetten uit de periode van de DDR hier werden opgeslagen.

Een deel van het tunnelstelsel is tussen april en oktober tijdens het weekend en op afspraak voor bezoekers geopend. Voor filmfans zeker de moeite waard. George Clooney draaide hier in 2013 een aantal scenes voor zijn film 'The Monuments Men'.